Prywatny charakter oszczędności w Pracowniczych Planach Kapitałowych

Środki gromadzone w ramach Pracowniczych Planów Kapitałowych pochodzą od pracownika, pracodawcy i Państwa. Celem gromadzenia środków na rachunku PPK jest ich wypłata dopiero po osiągnięciu przez uczestnika PPK 60. roku życia. Ustawa o PPK przewiduje jednak przypadki, w których podział środków zgromadzonych na rachunku może nastąpić wcześniej.

Co dzieje się ze oszczędnościami zgromadzonymi w PPK w przypadku rozwodu lub unieważnienia małżeństwa uczestnika, a także w razie jego śmierci? Zanim odpowiemy na to pytanie, przyjrzyjmy się, czyją własnością są środki gromadzone na rachunkach PPK.

Głośna kilka lat temu sprawa reformy Otwartych Funduszy Emerytalnych oraz wątpliwości co do prawnego statusu zgromadzonych w nich środków (rozstrzygniętych dopiero wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego), wpłynęły na finalny kształt ustawy o Pracowniczych Planach Kapitałowych, która w art. 3 ust. 2 wyraźnie przesądza o prywatnym charakterze gromadzonych w ich ramach oszczędności. Nie oznacza to jednak, że uczestnik PPK może dysponować nimi zupełnie dowolnie. Głównym celem tworzenia Planu jest systematyczne gromadzenie oszczędności z przeznaczeniem na wypłatę po osiągnięciu przez uczestnika PPK 60. roku życia. Poza głównym celem gromadzenia środków, zasady funkcjonowania PPK umożliwiają przeznaczenie środków w nich zgromadzonych również na inne cele określone w ustawie (przypadki i warunki zwrotu środków zgromadzonych na rachunku PPK określa art. 105 ustawy o PPK).

Ograniczenia w dysponowaniu środkami zgromadzonymi na rachunku PPK są w pewnym stopniu rekompensowane poprzez wyłączenie ich spod egzekucji sądowej i administracyjnej. Ochrona ta nie działa jednak w przypadku egzekucji mającej na celu zaspokojenie roszczeń alimentacyjnych, w tym należności budżetu państwa powstałych z tytułu świadczeń wypłaconych w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów.

Jeżeli uczestnik PPK postanowi zrezygnować z oszczędzania w PPK albo ustanie jego zatrudnienie, zgromadzone środki pozostaną na rachunku PPK do czasu:

  • wypłaty;
  • wypłaty transferowej.

Wypłata

W sytuacji standardowej, wypłata środków zgromadzonych przez uczestnika na rachunku PPK może nastąpić wyłącznie na wniosek złożony wybranej instytucji finansowej przez:

  • uczestnika PPK po osiągnięciu przez niego 60. roku życia;
  • uczestnika PPK, w przypadkach, o których mowa w art. 98, art. 100 lub art. 101 ustawy o PPK, czyli:
    1. na pokrycie wkładu własnego w związku z zaciągnięciem kredytu na budowę lub przebudowę budynku mieszkalnego lub mieszkania albo na nabycie nieruchomości;
    2. w formie świadczenia małżeńskiego;
    3. w przypadku poważnego zachorowania.

Po otrzymaniu wniosku o wypłatę, wybrana instytucja finansowa informuje o nim pracodawcę uczestnika PPK nie później niż w terminie 3 dni roboczych od dnia jego złożenia. Rozpoczęcie wypłat zgromadzonych środków skutkuje wstrzymaniem:

  • wpłat na PPK ze strony pracodawcy;
  • przekazywania dopłat rocznych.

Wypłata zgromadzonych środków następuje w formie pieniężnej.

Wypłata transferowa

Wypłaty transferowej dokonuje się:

  • na inny rachunek PPK;
  • na rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej uczestnika PPK, po osiągnięciu przez niego 60. roku życia;
  • na rachunek lokaty terminowej uczestnika PPK prowadzony w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej, po osiągnięciu przez niego 60. roku życia;
  • na Indywidualne Konto Emerytalne (IKE) małżonka zmarłego uczestnika PPK lub na IKE osoby uprawnionej;
  • na rachunek w PPE prowadzony dla małżonka zmarłego uczestnika PPK lub dla osoby uprawnionej;
  • do zakładu ubezpieczeń prowadzącego działalność określoną w dziale I załącznika do ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (m.in. w zakresie ubezpieczeń na życie, ubezpieczeń rentowych);
  • na rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej lub na rachunek lokaty terminowej małżonka lub byłego małżonka uczestnika PPK (na warunkach opisanych dalej).

Wypłata transferowa zgromadzonych środków następuje w formie pieniężnej.

Zwrot

Zwrotu środków zgromadzonych w PPK dokonuje się na wniosek uczestnika w terminach określonych w statucie funduszu inwestycyjnego, statucie funduszu emerytalnego lub regulaminie ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Środki zwracane są w formie pieniężnej.

W przypadku zwrotu, instytucja finansowa przekazuje ze środków zgromadzonych na rachunku PPK:

  • na rachunek bankowy wskazany przez ZUS, kwotę równą 30% środków pieniężnych pochodzących z odkupienia tytułów uczestnictwa w danym funduszu, które zostały nabyte na rzecz uczestnika z wpłat finansowanych przez pracodawcę.Kwota ta stanowi przychód Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i jest ewidencjonowana jest na koncie ubezpieczonego, jako składka na ubezpieczenie emerytalne należna za miesiąc, w którym kwota ta została przekazana do ZUS;
  • na rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej wskazany przez uczestnika PPK pozostałe 70% środków pieniężnych pochodzących z wpłat finansowanych przez pracodawcępo uprzednim pomniejszeniu o należną kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych, która zgodnie z odrębnymi przepisami przekazywana jest na rachunek właściwego urzędu skarbowego;
  • na rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej wskazany przez uczestnika PPK środki pieniężne pochodzące z wpłat finansowanych przez pracownikapo uprzednim pomniejszeniu o należną kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych, która zgodnie z odrębnymi przepisami przekazywana jest na rachunek właściwego urzędu skarbowego;
  • na rachunek bankowy wskazany przez ministra właściwego do spraw pracy, kwotę odpowiadającą środkom pieniężnym pochodzącym z odkupienia tytułów uczestnictwa w danym funduszu, które zostały nabyte na rzecz uczestnika z wpłaty powitalnej i dopłat rocznych.Kwota ta stanowi przychód Funduszu Pracy.

Podsumowując, uczestnik PPK w przypadku zwrotu środków:

  • otrzyma 70% z wpłat pracodawcy;
  • otrzyma całość środków z wpłat własnych;
  • będzie musiał zwrócić w całości zasilenie ze środków publicznych;
  • poniesie koszt opodatkowania zysku ze zwracanych środków podatkiem od dochodów kapitałowych, w wysokości 19 %.

Podział i dziedziczenie środków zgromadzonych na rachunku PPK

Podział środków zgromadzonych na rachunku PPK następuje w przypadku rozwodu lub unieważnienia małżeństwa uczestnika PPK, jeżeli między małżonkami istniał ustrój małżeńskiej wspólności ustawowej. Z kolei w przypadku śmierci uczestnika, zgromadzone środki podlegają dziedziczeniu.

Rozwód lub unieważnienie małżeństwa

Przekazanie środków w razie rozwodu lub unieważnienia małżeństwa następuje w formie:

  • wypłaty transferowej na rachunek PPK byłego małżonka uczestnika PPK lub
  • w innej formie zwrotu środków.

W sytuacji, gdy były małżonek uczestnika PPK także jest stroną umowy o prowadzenie PPK, przypadające mu w wyniku podziału majątku wspólnego środki uczestnika PPK są przekazywane w formie wypłaty transferowej na rachunek PPK byłego małżonka uczestnika PPK. Jeżeli zaś były małżonek nie jest uczestnikiem PPK, przypadające mu środki podlegają zwrotowi w formie pieniężnej albo są przekazywane w formie wypłaty transferowej na wskazany przez byłego małżonka uczestnika PPK rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej lub na wskazany przez niego rachunek lokaty terminowej prowadzony w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej, pod warunkiem ich wypłaty po osiągnięciu przez byłego małżonka uczestnika PPK 60. roku życia. W przypadku, gdy były małżonek uczestnika PPK wystąpi z wnioskiem o zwrot środków przed osiągnięciem 60. roku życia, poniesie analogiczne konsekwencje (opisane wyżej), jak gdyby o zwrot wystąpił sam uczestnik PPK.

Powyższe zasady stosuje się odpowiednio w przypadku ustania wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa uczestnika PPK albo umownego wyłączenia lub ograniczenia wspólności ustawowej między uczestnikiem PPK a jego małżonkiem. Małżonek uczestnika PPK nie może otrzymać zwrotu ani wypłaty transferowej środków zgromadzonych w PPK tego uczestnika PPK w czasie trwania małżeństwa.

Podsumowując, podział środków w przypadku rozwodu lub unieważnienia małżeństwa wygląda następująco:

  • środki zgromadzone w PPK, przypadające współmałżonkowi w wyniku podziału majątku wspólnego, przekazuje się w formie wypłaty transferowej na jego rachunek PPK;
  • jeśli były współmałżonek nie posiada rachunku PPK, środki przypadające mu w wyniku podziału majątku będzie mógł otrzymać w formie pieniężnej lub wypłaty transferowej na rachunek terminowej lokaty, na warunkach wskazanych w ustawie o PPK;
  • jeżeli były współmałżonek posiada więcej niż jeden rachunek PPK, wpłaty dokonuje się na rachunek wskazany przez niego we wniosku.

Śmierć uczestnika PPK

W przypadku zgonu uczestnika PPK, który w chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim, wybrana instytucja finansowa dokonuje wypłaty transferowej połowy środków zgromadzonych na rachunku PPK zmarłego uczestnika PPK na rachunek PPK, IKE lub PPE (Pracowniczy Program Emerytalny) małżonka zmarłego uczestnika PPK, w zakresie, w jakim środki te stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej.

Środki, które nie zostaną przekazane w sposób opisany wyżej, przypadają osobom uprawnionym, czyli osobom wskazanym za życia przez uczestnika PPK lub jego spadkobiercom. W takim przypadku, zależnie od wniosku osoby uprawnionej, podlegają one wypłacie transferowej do PPK, IKE lub PPE tej osoby lub są zwracane w formie pieniężnej. Zwrot może dotyczyć całości lub części środków zgromadzonych na rachunku PPK zmarłego uczestnika PPK.

Omówione wyżej, wypłaty transferowe lub zwroty, dokonywane są przez wybraną instytucję finansową w terminie 3 miesięcy od dnia przedłożenia wniosku o dokonanie wypłaty transferowej lub zwrotu wraz z:

  • odpisem aktu zgonu uczestnika PPK i dokumentu stwierdzającego tożsamość osoby uprawnionej albo
  • odpisem prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, oraz zgodnego oświadczenia wszystkich spadkobierców o sposobie podziału środków zgromadzonych przez zmarłego uczestnika PPK lub prawomocnego postanowienia sądu o dziale spadku, oraz dokumentów stwierdzających tożsamość spadkobierców.

Podsumowując, podział środków zgromadzonych na rachunku PPK w przypadku śmierci uczestnika wygląda następująco:

  • jeżeli uczestnik pozostawał w chwili śmierci w związku małżeńskim, połowę zgromadzonych środków (w zakresie w jakim środki te stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej), instytucja finansowa przekaże na rachunek PPK, IKE lub PPE współmałżonka. Na jego wniosek instytucja finansowa dokona zwrotu w formie pieniężnej;
  • zgromadzone przez Uczestnika środki, które nie zostaną przekazane współmałżonkowi, trafią do wskazanych przez uczestnika PPK osób uprawnionych, które mogą wnioskować o przekazanie ich w formie wypłaty transferowej do PPK, IKE, PPE tych osób albo w formie pieniężnej.

Podsumowanie

Pomny kontrowersji towarzyszących reformie OFE, ustawodawca zdecydował się na jednoznaczne przesądzenie o prywatnym charakterze zgromadzonych w nich środków, wprowadzając jednak ograniczenia w dysponowaniu nimi przez uczestników PPK. Wyraźnie określił także przesłanki i formy przekazania zebranych oszczędności uczestnikowi (wypłatę, wypłatę transferową i zwrot), jak również konsekwencje z nimi związane. Ponadto, w ustawie o PPK uregulowane zostały kwestie związane z podziałem środków na skutek rozwiązania lub unieważnienia małżeństwa uczestnika, a także na wypadek jego śmierci.

Krzysztof Szachogłuchowicz

Autor: Krzysztof Szachogłuchowicz

Radca prawny, Partner w kancelarii Snażyk Korol Mordaka sp.k. Krzysztof jest ekspertem z zakresu prawa rynku kapitałowego ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień związanych z działalnością towarzystw funduszy inwestycyjnych, funduszy inwestycyjnych, alternatywnych spółek inwestycyjnych oraz prawa papierów wartościowych.